Gerçek, hakikat, doğru ve mantıklı sözcükleri çoğu kez aynı anlamda kullanıldığı için; mantık kelimesinin ifade ettiği otantik mana genellikle yanlış anlaşılmakta veya hiç anlaşılmamaktadır.

Gerçek, somut, reel, yaşanan, kanıtlanmış ve de­neyle sabit olan şeylerin sıfatıdır. Soyut veya kuramsal (teorik) değildir. Düşünce ve hayal ile ilgisi yoktur.

Hakikat; gerçeğin kendisi değil, zihindeki yan­sımasıdır. Yani; dış dünyadaki varlık ve olguların ge­nel adı değil, sadece bilincimizdeki gerçektir.

Düşündükçe, belleğimizdeki mevcut fikirlerden yeni çıkarımlar oluştururuz. Bu çıkarımları yapar­ken, yanlışlığa düşmemek ve geçerli hükümleri geçer­siz olanlardan ayırabilmek için, bir takım kurullara ve kalıplara uymamız gerekir.

Bu kurallara uygun düşünen, düşünürken araya ilgisiz bir hüküm karıştırmadan muhakeme zincirini titizlikle koruyan bir zihnin ulaştığı sonuç hakikattir ve mantıklıdır.

Mantık; aklın verilerinden hareket eder ve hayat­taki olaylarla uğraşmaz, deney yapmaz ve ölçü aleti kullanmaz. Tamamen rasyonel ve kuralcı bir ilimdir: Nesne ile bilinç arasındaki en sağlam köprüdür.

Mantık bilimi; evreni ve doğayı açıklayan fizik ve kimya gibi pozitif bilimlere yol gösterir ve onların metodlarını belirler.

İnsan mantık kurallarını okuyarak öğrenmese bile, günlük hayatla, toplum içinde yaşarken, onları pratik olarak öğrenir. Buna, sağduyu denir.

Mantık; sadece olgun, yetişkin ve normal zihin­lerin ideal hakikatleri ile uğraştığı için, her türlü insa­nın, her türlü ruhsal ve zihinsel olgusuyla uğraşan psikolojiden ayrılır. Ayrıca, hareket ve fiillerimize ku­ral getirerek, doğruya ulaşmak isteyen ahlak kuralla­rından da ayrı düşünülmelidir.

Mantık konusunda, birçok insanın sürekli dik­katinden kaçan bir yanlışlığı burada düzeltmek gere­kir: Mantıklı her düşünce, her zaman doğru değildir. Çünkü, yanlış bir fikir veya önerme mantık kuralları çerçevesinde savunulunca, varılan sonuç "mantıklı" olur. Fakat bu yargının doğruyu yansıttığı söylene­mez.

"Avrupa ağır sanayisini kurmuştur.

Öyleyse, Arnavutluk ağır sanayisini kurmuştur."

Bu kıyas, mantık kurallarına tamamen uymakta­dır. Fakat, ortaya çıkan sonuç gerçekle bağdaşmamaktadır. Zira; Arnavutluk, malesef, ağır sanayisini henüz kuramamıştır.

Buradaki yanlışlık, kendi içinde çelişkili olan bi­rinci önermeden kaynaklanmaktadır. Gerçekte, Avrupa'nın tümü değil, bazı ülkeleri sanayileşmiştir.

Görüldüğü gibi, mantık kurallarına uygunluk doğruluğun garantisi değildir. Daha geniş bir açılımla diyebiliriz ki bütün bilimsel teoriler mantık kuralları­na uygundur ama zamanla birçok teorinin doğru olmadığı ortaya çıkar veya çürütülür.

Bu nüans, mantığın bizi doğruya götürmeyeceği, anlamında alınmamalıdır. Hakikate ulaşmak için mantık, insanoğlunun bu çağa kadar geliştirebildiği en akılcı yoldur ve her zaman olmasa bile, çoğunlukla doğru düşünmemizi sağlar.

İyi irdelenecek olursa, günlük hayatta, duygu ve tutkularımızın, yerleşmiş alışkanlıklarımızın ve monotonlaşmış davranış kalıplarımızın, büyük ölçüde tutsağı olduğumuz görülür. Bu nedenle, önümüze çıkan bir sorunu, genellikle, fazla düşünmeden ve duy­gularımızı okşayacak bir tarzda kısa yoldan çözümlemeyi yeğleriz.

Fakat mantık, bu tür zaaflardan arınmış olduğu için; duygu, dürtü, içtepi, içgüdü ve ihtiraslardan uzak kalıplar içinde düşünmemize yardımcı olur.

Bu kuralları iyi bilen ve uygulayan insanlar, bil­meyenlere oranla daha fazla ve daha sağlıklı düşün­sel üstünlük sağlarlar. Mantık kurallarını zihnine oturtmuş bir kişi her probleme çözüm getiremez ama getirdiği çözümler tutarlı olur.

"İlimlerin ilmi" de denilen bu doğru düşünebil­me sisteminin temelini, yaklaşık 2.350 yıl önce, Bü­yük İskender'in hocalığını da yapmış olan Eski Grek düşünürü Aristoteles atmıştır.

Mantık kurallarını yakından tanıyabilmek için, öncelikle bazı kavramları tanımak gerekir.

Genel Mantık'a göre; düşünce, üç temel olgunun birleşmesiyle oluşur.

Kavram (terim/mefhum/concept); bir şeyin bi­linçte var olması, şekil ve anlam kazanmış olmasıdır. Terim ise sözle ifade edilmiş kavram'dır.

Adını bildiğimiz her şey bir terim ve adını dahi bilmediğimiz ama farkında olduğumuz herşey birer kavramdır. Hava, su, toprak, ateş, ruh, onur gibi...

Hüküm (önerme/yargı/proposition); iki fikir ara­sında ilişki kurduktan sonra, birini diğerinde doğru­lamak veya inkar etmektir. Önerme ise sözle ifade edilmiş hüküm'dür.

"Vergi verilmez, alınır..!" cümlesi bir önermedir.

Kıyas (akıl yürütme/syllogism); iki önerme arasın­da ilişki kurduktan sonra ortaya bir vargı (conslusion) çıkarmaktır.

"Bütün canlılar ölümlüdür. Balina da bir canlıdır. Öyleyse balina ölümlüdür."

Buradaki "canlı", "balina" ve "ölümlü" terimleri birer kavramdırlar. "Bütün canlılar ölümlüdür" cüm­lesi bir yargının ifadesidir ve dolayısıyla bir önerme­dir. "Balina ölümlüdür" cümlesi ise iki önermenin kıyasından ortaya çıkmış bir vargıdır.

Bu üç temel olgunun sonucunda gerçekleşen dü­şüncenin, yeni düşünceler üretirken uyguladığı mantık istidlaldir.

Çıkarım (istidlal/reasoning); önermelerin dü­zenli bir şekilde ardarda zincirlenmesi ve bir fikirden diğerine geçiştir.

Tümdengelim, "bir bütün için doğru olan, parça­ları için de doğrudur" ilkesinden hareket eder. Kapsa­mı geniş bir önermeden daha dar bir hükme varır.

Tümevarım, "parçaları için doğru olan, bütün için de doğrudur" prensibini uygular.. Kapsamı dar önermelerden geniş bir hükme varır.

Benzetme, "bir bölümün bir parçası için doğru olan, diğer parçası için de doğrudur" kuralından yola çıkar. Andırma, görülen benzerliklerden görünme­yenlere geçerek çıkarım yapar.

Dünya ile Mars -su, hava ve jeolojik yapı olarak-biribirine çok benzerler.

Düşünceyi ele alan bu Genel Mantık'tan başka, Aristo'dan bu yana geliştirilmiş çeşitli mantık türleri vardır. Bunlardan birisi de Özel Mantık'tır. Metodo­loji diye de adlandırılan bu mantık, tek tek bilimlerin inceledikleri konularda uygulamaları gereken özel metodları ve izlemeleri gereken kuralları gösterir.

Matematik gibi, düşünceyi bir takım şekil ve işa­retlerle sembolleştirerek çıkarım yapan mantık türü­ne ise Lojistik mantık denir.

Çağımızda, en çok kullanılan evrensel mantık kuralları, klasik mantık kurallarından bazılarını artık reddetmektedir. Çünkü, Aristo Mantığı tabiatta de­ğişmez bir düzenin var olduğu inancı üzerine kurul­muştur. Oysa, günümüzde Evren'in ve Doğa'nın sü­rekli değişen bir yapıya sahip olduğu anlaşılmıştır. Buna rağmen, gerçek olan, klasik mantığın modern mantığı tamamladığıdır.

Günümüzde, neredeyse "dijitalleşmis" olan bir "Dünya Mantığı" oluşmuştur. Bunun tam olarak bir tanımı yapılamamaktadır, fakat;

• Doğruluk mantığı

• Kuantum mantısı, gibi mantık türlerinin bir sentezi olduğu kabul edilmektedir.