Hararetle konuşulduğu günlerde neler söylenmiş ise, ondan sonrasında da aynı boyutları korunarak 'ilim' haline getirilip Kelâm'ın ana konularından birini teşkil etmiştir. Bir başka yazımızda da kendisinden bahsedeceğimiz 'İlm-i Kelâm' keza İslâmla alakası bulunmayan 'Felsefe'ye karşı zorlanarak ortaya çıkarılmaya çalışılan bir 'bilim olup çıkmıştır. Tepkisel niteliği bile onun bilim olmasına tek basına mani iken, bu nokta bile gözlerden ırak kalmış ve bilim olarak ortaya çıkarılışının üzerinden geçen asırlar onun daha bir varsayılması sebebini teşkil etmiştir.

Bu ve benzeri daha nice konular islâm ile uzaktan yakından alakalı bulunmasına rağmen, sade ve anlaşılır, kolaylıkla uygulanır İslâmı içinden çıkılması adetâ imkânsız, anlaşılması mümkün olmayan bir 'İdeler' düzeni haline sokmuş ona asliyetinin sadeliğinden kaybettirmiştir. Üstelik de bütün bu yapılanlar maharet sanılarak.

Daha sonraki bir 'Kavramlar' yazımızın konusu olarak ele alacağımızdan îlm-i Kelâm ve varlığının sebebi Felsefe konusunu bırakıp konumuza, Kaza ve Kader'e dâir görüşleri belirtelim.

Yukarıda da değindiğimiz gibi hemen hiç kimsenin Resulullah (S .A.)'in gününde değinmediği, ilgilenme gereği duymadığı, daha doğrusu konu ile ilgili bir müşkili bulunmadığı bu konu daha sonra Müslümanları meşgul eden ana konulardan biri haline gelmiştir. Tarihi itibariyle dikkatimizi, Eski Yunan felsefesi'nin Süryâniler tarafından arabçaya tercüme edilerek Müslümanlar arasında söz konusu haline getirdikleri günler çekmektedir.

Resulullah (S.A.)'in aralarında yıllarca yaşadığı İslâmı anlamaları, yaşamaları ve özümlemeleri açısından -bakımından- bir güzel neslin yetiştiği yıllar -Asr-ı Saadet- da Müslümanların bu türden problemleri yoktu. Bir yandan devlet şuurları olanca genişliğe ulaşırken, diğer yandan da İslami iyi anlamış kişiler -ashâb- azalmakta idi. Bir diğer ifade ile İslâm olanlar, İslami öğrenme durumunda bulunanlar sür' atle çoğalır iken, diğer yandan da İslâmı iyi bilenler, öğretebilecekler azalıyordu.

Bu azalma normal ölümlerin dışında Ridde harbleri ve İslâm'ın yayılması çalışmaları -cihad- sebebiyle hızlanıyordu. Hudutlar genişliyor, Islama girenler sayılamayacak kadar çoğalıyor fakat İslami iyi bilenler -ashâb- azalıyordu. Daha sonraki yularda bu azalma daha da arttı ve toplumu fikrî disipline sokma, kadro yetersizliği nedeni1 ile zorlaşıyordu. Bir yandan da bilindiği gibi siyâsî otorite zaafa duçar olmuş, siyâsî birliğin sağlanmasında kullanılan metodlar İslâm'ın men ettiği usullerle uygulanmaya başlanmıştı. "

Siyâsî birliğin sağlanmasına tâlib olan ve bunu da kısa bir süre içinde beceren bir kesim, bunu sağlamada kullandığı metodların İslamin hoş görmediği uslûblardan oluşması yüzünden soğuk bir tepki ile karşılaşmış ve bunu kırmak için yine kıtale, zulme başvurarak ilerideki günlerin daha da karanlık olacağının işaretlerini vermişti.

Ashabın ve tabiinin   hemen büyük bir kısmı bu gelişmeleri takbih    mahiyetinde olmak üzere 'Cuma Namazlarına iştirak etmiyorlardı. Zira Cuma namazlarına iştirakin 'rejimi tasdik' anlamına geldiği kanısında idiler. Bunu gözden kaçırmayan Umeyye yöneticileri tedirgin olarak derhal bu gibilerin üzerine gitmiş ve    onların Cuma    Namazlarına iştiraklerini zorla sağlamaya çalışmışlar, sıkıntılara uğratmışlar, hapislere     sokmuşlar ve tegallublerini    böylelerinin üzerinden eksik etmemişlerdir.

Başlangıçta ikraha ve zulme karşı tavırlarım açıkça ortaya koyarak 'Siyasî otorite'yi tasvib etmediklerini sergileyenlerin üzerindeki tazyik gittikçe artmış v esonunda bu mukavamet 'Kuvvet-Zorla kırılarak ortalık yatıştırılmaya çalışılmıştır. Bunun sonucunu ise Zâlim de olsa, İslami yayıyorlar, başka yapılacak birşey de yok noktasına gelinmiş ve belki ümitsizlik sonucu direniş yavaşlamış ve azalmıştır.

Resulullah (S.A.)'tan sonraki yılların siyâsî gelişmelerine de böyle bir kısa bakıştan sonra konumuzun gittikçe kesifleşen ortamda ne hâle geldiğine dönelim.

Özellikle Hz. Ömer (R.A.) zamanında bir yandan Mısır, Yemen, Irak, İran, Filistin ve Suriye'nin daha kuzeyleri İslâm topraklarına katılmıştı, islâm'ın parlaklığı ışığının vurduğu bu yakın yörelerde insanlar üzerinde etkisini göstermiş ve oluk oluk insan selleri halinde İslama girişler olmuş ve devam ediyordu. Bu Islama girişler o derecede çoğalmıştı ki, o yıllara kadar îslâm olanların sayısını kat be kat geçmişti. Yani yeni Müslümanlar, sayı itibariyle eski Müslümanları geçmişti. Belki birkaç misline ulaşmış ve bu çoğalma daha da sürüyordu.

Tabii ki yeni gelenler yalnız 'Kelime-i Şehadet' getirmekle kolayca Islama giriyorlar ama bir yandan da eski kültürlerini beraberlerinde getiriyorlardı. Bunların bir kısmı, belki pek cüz'î kısmı bilerek bunu yapıyor ve İslami bozmayı amaçlıyor idiyse de ezici çoğunluğun hepsini fitneci kabul etmek insanın tabiatım bilmemekten kaynaklanan bir aşırı görüş olsa gerektir. Aynı zamanda kolaycılık olur böyle düşünmek.

işte bu yeni İslâm olanların İslâm toplumuna getirdikleri eski dünya görüşlerine dinlerine-ait itikadı ve amelî görüşleri insanların üzerinde durdukları, çokça konuşur hâle geldikleri düşünceler olmuştu. Bu ortamda bir yandan da yukarıda belirttiğimiz gibi özellikle Süryânîler eski yunan düşüncesinin hemen bütün eserlerini arabçaya tercüme etmişlerdir.

Toplum insan çoğunluğu itibariyle İslâmî esaslı bilgilerden henüz yoksun ve eski dünya görüşleriyle dolu iken bir de eski yunan düşüncesinin ortaya atılışı onu konuşanların adedini yükseltiyor ve mes'ele-ler İslâm dışı bu kültürün baktığı açıdan ele alınarak üzerinde duruluyordu. Cemiyet bakımından çokluğun bilerek - bilmeyerek üzerinde durması konunun her yanı sarması sonucunu doğuruyor ve hemen herkes mes'elelerle ortaya atıldığı şekliyle konuşmak durumunda kalıyordu.

O günlerin ortalıkta en çok dolaştırılan konularından biri, belki de en önemli göründüğünden herkesi meşgul edeni de Kaza ve Kader konusu idi. Fiilleri kim yaratır, başka yaratıcı mı vardır? İnsan kendisi için çizilenin dışına çıkamaz, ya da bunun tam tersine İnsan fiillerinin yaratıcısıdır, yaratıcı bu fiillere karışmaz cinsinden düşünceler ortalığı kaplamış ve tüm insanlar bunlarla meşgul olur hâle gelmişti. Bir kısmı düşüncelerinin sonucu olarak insanın sual edilemeyeceği, cezalandırılmayacağı noktasına kadar varırken, diğerleri insanı fiillerinin yaratıcısı sayarak bir başka yanlışlığın içine düşüyorlardı. Bu gelişmelerden rahatsız olan ve daha makul düşündüğü mülahazası ile düşünceler arasını bulma, ortayı bulma gayretine düşenler de olmuş ve bu tür düşünenler kendilerinden önce düşüncelerini ortaya atanların başladığı yerden hareketle aynı yolu takib etmişler ve bir arabulucu gibi, iki müfrid görüşün ortasını buldukları kanısına varmışlardı: İnsan iradesinde ihtiyarî bir kesbe maliktir ve bunun sonuçlarından sorumlu tutulur, demişlerdi.

Siyâsî ve itikâdî mezhebler tarihinde 'Cebriyye' tesmiye edilen mezheb sahiplerinin görüşü, hareket noktası itibariyle yanlıştı ve işi - mes'eleyi - fiillerin yaratılıp - yaratılmaması açısından ele almasıydı. İslâm konuya bu açıdan bakmamıştı. Bu düşünce İslâm dışı kültürlerin İslâm toplumuna taşınması sonucu ithal bir düşünce idi. Bunlar «Kulu Allah yarattığı gibi, fiillerini de Allah yaratır. Bu sebeble de kul fiiline cebredilmiştir, rüzgârın önündeki bir tüy gibidir, ihtiyarı yoktur. İhtiyarı olmayanın cezası da yoktur. Kul ne yaparsa O -Allah- dilediği için yapmıştır.» diyorlar ve kulun içki içmesinden, oruç tutmasına kadar herşeyi Allah'a hamlediyorlardı. Sorumluluğu da kuldan kaldırıyorlardı.

Bu düşüncelerine de Kur'ân'dan deliller getirerek kendilerini emniyete alıyorlardı. Düşünceleri ile bunların karşısına çıkanlar, fiilleri insanın yarattığım, sonucundan da kendisinin mes'ul olacağını söyleyenler

de yine görüşlerine Kur'ân'dan deliller getiriyor ve bir bakıma mes'elenin bütününden habersiz görebildikleri kısımları ile ilgili delillerle çözüme kavuştuklarını samyorlradı. Bilakis ortaya attıkları görüşler toplumu daha çok kaosa sürüklüyor ve cepheleşmelere sebeb olarak, bir hiç yüzünden kutuplaşmalar meydana geliyordu. O kadar ki halifeler bile bu ve benzeri görüşlerden birini ilzam ederek otoritesini, kendi ka-naatlarının kabulü yönünde kullanmaktan çekinmiyordu. Kur'ân mahluk mudur, değil midir, anlayışının da aynı cinsten karışıklıklara sebeb olduğuna İslâm tarihi sahifelerini ayırmak zorunda kalmıştır. Bütün bir ümmetin hem de Peygamberin yaşadığı günlerden çok uzaklaşılmadığı günlerde nelerle meşgul edildiği ve esas mes'elelerin ihmâl edildiğini görmezlikten gelmek mümkün olmasa gerektir.

Tarihi sebebleri ne olursa, nerelerden kaynaklanırsa kaynaklansın yukarıda örneklerini vermeye çalıştığımız İslama ithal edilmiş düşüncelerin ümmeti tümüyle meşgul ettiği yıllar gerilerde kalmasına rağmen, o günlerde kavuşturulduğu söylenen çözümler günümüze kadar intikal etmiş ve el'ân bilgi olarak hükmünü sürdürmektedir. Eskilerin çözüme kavuşturdukları şeylerin dokunulmazlığı anlayışı gittikçe hükmünden yitirmekle birlikte, büyük çoğunluğun üzerindeki etkisini sürdürmektedir.

İslâm hükümlerini hemen bütün mezheplerin iştirak ettiği veçhile sırasıyla haram, farz, mekruh, mendûb (nafile, sünnet) ve mubah olarak açıklamıştır. Allah'ın din gününde insanları hesaba çekmesinin sonucunda vereceğini söylediği mükafat ve ceza bir diğer ifade ile sevab ve ikâbtır, Müslümanı ilgilendirecek olan. Ve Müslüman Allah'ın kitabı ve Resulünün açıklayıcı sünneti ile hangi fiilde ikâb bulunduğu, hangisinde ise sevabın bulunduğunu öğrenmelidir. Öğrenmelidir ki Allah'ın gazabının bulunduğu haramlardan kaçınsın, rızasının bulunduğu farzları işlesin. Yâni Müslümanı alakadar eden önemli şey hangi fiillerin haram olduğu, hangilerinin de farz olduğudur birinci derecede. Zira bu suretle cezadan kaçınılabilecek ve nza'ya kavuşabilecek, mükafatı kazanabilecektir.

Mes'eleye İslâm bu açıdan bakmış, Resulullah'ın gününde Müslümanları meşgul eden şey bu olmuş ve haram olan davranışlarla, Allah'ı razı edecek davranışları öğrenmeyi şiar edinmiştir Müslümanlar. Onları boş, anlamsız ve sonuçsuz şeyler meşgul etmemiştir sonrakileri ettiği gibi. Biz konuya fiillerle ilgili bazı düzenlemeler getirerek, müşterek özelliklerini göz önünde bulundurup bir tasnife tâbi tutarak açıklık getirmeye çalışalım.

İnsan ister kendinden sâdır olsun, ister kendi üzerine sâdır olsun iki tür fiil ile karşı karşıyadır : Bunlardan biri kendini hakimiyeti altında bulunduran alanda cereyan eden fiiller, diğeri ise kendisinin hakimiyeti alanında cereyan eden fiiller.

Bahsimizin asıl temeli ise fiillere sevab veya ikâb (ceza) - terettüb etmesi hususudur. Ki fiiller biz insanları bu açıdan ilgilendirirler. İslâm fiiller ile, sonuçlarına sevab veya ceza terettüb edip etmemesi açısından alakadar olur.

KAZA

İnsanı hükmü altında bulunduran alanda olup biten fiillere baktığımızda bunların da iki çeşit fiiller olduğunu görürüz.

Birincisi; varlık düzeninin gerektirdiği, onlar olmazsa bu kurulu düzen olmaz cinsinden fiillerdir. Meselâ güneşin belirli bir yerinin bulunması, onun etrafında bir takım gezegenlerin belli yörüngelerde seyretmesi, insanın dünyaya geliş zamanı, tabii haliyle uçamaz oluşu, gözünün renginin kendisi tarafından tayin edilmediği ve benzeri fiiller Allah'tandır. Ve varlık nizamının gerektirdiği cinsten fiillerdir. Bunların sonuçlarından insanlar için sevab veya ceza doğmaz.

İkincisine gelince; bunlar da insandan sâdır olsun veya insan üzerine sâdır olsun, insanın keza def ine veya celbine muktedir olmadığı diğer yandan varlık nizamının da gerektirmediği fiiller. İnsanın bir yerden düşüp bir başkasının ölümüne neden olması, yanlışlıkla -kasdı bulunmadan- birisini öldürmesi, bir trafik kazası, bir arıza sonucu uçak düşmesi gibi fiiller bu türdendir. Varlık nizamı gerektirmediği halde insanın da dahli bulunmadan cereyan eden fiillerdir ki bunların da sonucunda insana sevab veya ceza terettüb etmez. Yâni insan sevab veya günah açısından sorumlu değildir. Olayın sonucu ne kadar hayır veya şer olarak görünürse görünsün bu tür olaylardan (fiillerden) dolayı insana sevab veya ikâb yazılmaz. Zira kendi üzerine, kendinin dahli bulunmadan vaki olmuş fiillerdir.

Biz bu iki tür olayın ikisine de birbirinden farklı olmalarına rağmen «KAZA» diyor ve bunların Allah' tan olduğuna inanıyoruz.

KADER (EŞYANIN TABİATI)

Olaylar ister insana hükmeden alanda cereyan etsin, ister insanı hükmü altında bulunduran alanda cereyan etsin kâinat, insan ve hayat'tan, eşyadan veya eşya üzerine vâki olurlar. Nitekim Allah bu şeylerin tümünü yarattığı gibi, bunlarda bir takım özellikler de yaratmıştır. Meselâ ateşteki yakma özelliği bıçaktaki kesme özelliği, odundaki yanma özelliği gibi. Bunların Allah'ın nizamına aykırılığı, Allah'ın onlardaki özellikleri ortadan kaldırması demektir ki bu hal Peygamberlerden sâdır olur ve 'Mucize' olarak isimlendirilir.

Allah eşyada bir takım özellikler yarattığı gibi, insanda da uzvî ihtiyaç ve içgüdüleri yaratmış ve

bunlara da bir takım özellikler vermiştir. Hemcinsine karşı meyil duyma, acıkma, susama ve benzeri gibi. Bu özellikleri uzvî ihtiyaçlardan ve içgüdülerden ayrılmaz bir şekilde yaratmıştır.

İşte Allah'ın eşyada, insandaki içgüdü ve uzvî ihtiyaçlarda meydana getirmiş olduğu bu belirli özellikler eşya ve insan açısından «KADER» dir. Bu özellikler eşya veya insanın kendisinden değildir, Allah'tandır. İnsan bunların Allah'tan olduğunu kabul etmelidir. Bu eşyada ve insandaki özelliklerde insanın Allah'ın emirlerine uygun veya aykırı işler yapabileceği bir takım kaabiliyetler vardır. Yapılan fiil Allah'ın emrine uygun ise onda hayır, aykırı ise şerr vardır. Bu işleri yaparken insan eşyadaki özellikler-deki, kabiliyetlerden, 'Hayır' veya 'Şerr' işlemekte yararlanmıştır. Yoksa hayır veya şerrin kendisi bu kaabiliyetler ve özellikler değildir. Meselâ insanda cinsel içgüdünün bulunması, onda karşı cinse meyil kaabiliyeti olması bizzat hayır veya şerr olmayıp, bu kabiliyetten insanın Allah'ın razı olmayacağı şekilde yararlanmasıdır. Yâni 'Cimâ'da hayır var iken, 'zinâ'da şerr bulunması gibi. Aynı kaabiliyetten yararlanılarak yapılan aynı fiil olmasına rağmen bu ikisi arasındaki sevab-ikâb farkı, birisinin Allah'ın emrine uygun olarak gerçekleştirilmesi, diğerinin ise O'nun rızasına rağmen gerçekleştirilmesinden doğmaktadır.

Biz Kaza ve Kader'in Allah'tan olduğuna inanırız. Kaza sonucu doğan hayır ve şerrin Allah' tan olduğuna itikad ederiz. İnsanın eceli, rızkı ve benzerlerinin de Allah'tan olduğuna inanırız.

SEVAB- İKÂB

İnsanın hükmü altında bulundurduğu alanda cereyan eden fiillere tererrüb eder. Bu alandaki fiiller de yine insanın kendisinden başkası üzerine veya başkasından kendi üzerine vâki olur. Dilerse zina eder, dilerse cima. Dilerse içki içer, dilerse içmez. Dilerse namazını kılar, dilerse kılmaz. Her halde de sonuçlarından mes'ul olur. Yâni men edilen zinadan, içkiden kaçınırsa sevab kazanırken, emredilen namazı kılmakla da sevab kazanır. Aksi halde ikâb kazanır.

İnsandaki veya eşyadaki özellikler ve kaabiliyetler bizzat sevab veya günah işlemeye kaadir değillerdir. İnsan Allah'ın rızasına uygun fiillerde de, Allah'ın rızasına aykırı fiillerde de bu özellik ve kaabiliyet-lerden yararlanır.

İnsanın sorumluluğu bu alanda cereyan eden fiillerden doğar.

Dikkat edilirse İslâmda haram edilen fiilerin tümüyle, farz kılınan fiillerin tamamı insanın hükmü altında cereyan eden fiiller cümlesindendir. Bu sebeble de haramları işleyenlerle, farzları terkedenler ikâb (ceza)'a mazhar olurken, haramlardan kaçınanlarla, farzları işleyenler sevaba nail olurlar.

Sonucuna sevab ve günah terettüb eden fiillerin tümü bu alanda cereyan eden fiillerdir. Mesela zina günah ise ki öyledir namaz farz ise komşu hukuku­na riayet etmek farz ise bütün bu Fiillerin hükmümüz altındaki alanda bulunan fiiller olduğuna karar veririz. Ölçü budur ve olaylar Sevab veya İkâb'a vurularak sonucundan mes'ul olup olmadığımız anlaşılır.

Bakınız :

Al-i İmrân: 145, A'râf: 34, Hadîd : 22, Tevbe : 51, En'âm : 60, Kamer : 49, Sâffat : 95 - 96, Müddessir: 38, Beled: 20, Şems : 8

İnanmak ve Yaşamak I, Ercümend Özkan

Kullanıcıların değerlendirme ortalaması

   (0 Oylama)

Görünen 0 yorum 0 yorumdan